Deepfakes: wat zijn de juridische risico's en wat kunt u doen?

Van der Burg Juristen | IT-recht

Een video verschijnt online. U ziet uzelf iets zeggen wat u nooit heeft gezegd. Of een medewerker, een directeur, een zakenpartner. Het ziet er overtuigend uit maar het is volledig nep. Dit is deepfake-technologie, en de juridische gevolgen ervan worden steeds vaker realiteit voor ondernemers en particulieren.

Bij Van der Burg Juristen zien wij deepfakes niet alleen als een technologisch fenomeen, maar als een groeiende juridische uitdaging waar zowel bedrijven als individuen mee te maken kunnen krijgen.

Wat is een deepfake precies?

Een deepfake is synthetisch mediamateriaal — beeld, audio of video — dat met behulp van kunstmatige intelligentie zo realistisch is gemaakt dat het nauwelijks van echt te onderscheiden is. De technologie analyseert bestaand beeldmateriaal van een persoon en leert diens gezichtsuitdrukkingen, stempatronen en bewegingen na te bootsen. Het resultaat is een video of audiofragment waarin iemand iets doet of zegt wat nooit heeft plaatsgevonden.

Vroeger vereiste dit soort manipulatie dure software en vakkennis. Tegenwoordig zijn er vrij toegankelijke apps waarmee vrijwel iedereen deepfake-content kan genereren. Die toegankelijkheid is precies wat de juridische risico's zo urgent maakt.

De varianten die juridisch het meest relevant zijn

Nep-video's en identiteitsfraude Een directeur die in een video schijnbaar opdracht geeft tot een betaling. Een CEO die een valse verklaring doet richting investeerders. Deepfake-video's worden al ingezet bij CEO-fraude en andere vormen van social engineering. De financiële schade kan aanzienlijk zijn, terwijl de bewijslast voor het slachtoffer complex is.

Audiofraude Deepfake-audio waarbij een bekende stem wordt nagebootst om medewerkers of klanten te misleiden. Een telefoontje van "de directeur" die vraagt om een spoedoverboeking is realistischer dan ooit.

Niet-consensuele expliciete content

Een van de meest schadelijke toepassingen: het plaatsen van iemands gezicht op expliciet beeldmateriaal zonder toestemming. Dit raakt particulieren, maar ook ondernemers en medewerkers. De reputatieschade is vaak onmiddellijk en moeilijk terug te draaien.

Desinformatie en reputatieschade Deepfakes worden ingezet om personen in diskrediet te brengen — in zakelijke conflicten, politieke context of als gerichte pestkampagne. In een rechtszaak kan een deepfake zelfs worden gebruikt om echt bewijsmateriaal in twijfel te trekken.

Is het maken van een deepfake strafbaar?

Dat hangt af van het doel en de context. Het louter technisch produceren van een deepfake is in Nederland op zichzelf niet strafbaar, maar de inzet ervan al snel wel. Relevante juridische kaders zijn:

Smaad en laster (art. 261–262 Sr) — wanneer iemand door een deepfake ten onrechte wordt beschadigd in zijn eer of goede naam.

Oplichting en fraude (art. 326 Sr) — bij gebruik van deepfakes voor financieel gewin door misleiding.

Onrechtmatige daad (art. 6:162 BW) — ook civielrechtelijk is de verspreider van schadelijke deepfake-content aansprakelijk voor de schade die daaruit voortvloeit.

Privacyrecht (AVG) — het verwerken van iemands biometrische gegevens voor een deepfake zonder toestemming is in beginsel een ernstige privacyschending.

Auteursrecht en portretrecht — het gebruik van beeldmateriaal van iemand anders zonder toestemming kan daarnaast inbreuk opleveren op portretrecht en auteursrecht.

Wat kunt u doen als u slachtoffer bent?

Snel handelen is essentieel, maar ondoordacht handelen maakt het soms erger. Een paar concrete stappen:

Leg het bewijs vast voordat u iets onderneemt. Screenshots, links, tijdstempels — al het materiaal dat later in een procedure van belang kan zijn. Verwijdering van content is ook verlies van bewijs.

Breng de schade in kaart. Gaat het om reputatieschade, financiële schade, of beide? Dat bepaalt welke juridische route het meest effectief is.

Overweeg een verzoek tot spoedverwijdering. Platforms zijn op grond van de Digital Services Act verplicht om onrechtmatige content te verwijderen. Dat vergt een onderbouwd verzoek — en soms een kortgeding als het platform niet meewerkt.

Doe aangifte bij de politie wanneer sprake is van strafbare feiten zoals fraude of afpersing.

Hoe herkent u een deepfake?

Niet altijd even makkelijk, maar er zijn signalen. Let op: onnatuurlijke oogbewegingen of knipperpatronen, wazige randen rondom het gezicht, inconsistente belichting, stemgeluid dat net niet klopt, en stijve of geforceerde bewegingen. Naarmate de technologie zich ontwikkelt, worden deze tekenen minder zichtbaar — wat de juridische urgentie alleen maar vergroot.

Preventie voor ondernemers

Voor bedrijven is bewustwording de eerste verdedigingslinie. Medewerkers die weten dat CEO-fraude via deepfake-audio mogelijk is, zijn minder kwetsbaar. Overweeg daarnaast protocollen voor betalingsopdrachten die altijd via een tweede kanaal worden geverifieerd, ongeacht hoe overtuigend een verzoek klinkt of eruitziet.

Beperk ook bewust de hoeveelheid beeld- en audiomateriaal die publiek beschikbaar is van uzelf en uw medewerkers. Hoe meer materiaal er beschikbaar is, hoe eenvoudiger het is om een overtuigende deepfake te genereren.

Geconfronteerd met een deepfake, identiteitsfraude of reputatieschade via digitale kanalen?

Van der Burg Juristen adviseert en procedeert op het snijvlak van IT-recht, privacyrecht en ondernemingsrecht. Neem contact op voor een eerste bespreking.

Van der Burg Juristen — Groningen | IT-recht, arbeidsrecht en ondernemingsrecht